DẦU MÁY BIẾN ÁP LÀ GÌ? CÔNG DỤNG VÀ PHÂN LOẠI

Dầu máy biến thế là thành phần quan trọng giúp máy biến áp hoạt động ổn định và duy trì tuổi thọ lâu dài. Nếu bạn đang muốn tìm hiểu dầu máy biến áp là gì và công dụng thực tế của loại dầu này, mời bạn cùng Thiết bị điện VN Đại Phong khám phá trong bài viết sau.

Dầu máy biến áp là gì?

Nói một cách dễ hiểu nhất, dầu máy biến áp (hay còn gọi là dầu biến thế) là một loại chất lỏng chuyên dụng được đổ ngập vào bên trong các thùng máy biến áp. Đừng nhầm lẫn nó với loại nhớt bôi trơn dùng cho xe máy hay ô tô.

Thực chất, loại dầu này được tinh chế cực kỳ kỹ lưỡng để thực hiện hai nhiệm vụ quan trọng: cách điện giữa các vòng dây bên trong máy và làm mát toàn bộ ruột máy khi nó hoạt động sinh nhiệt. Nhờ có lớp dầu này bao bọc, máy biến áp mới có thể hoạt động liên tục ngày đêm mà không bị nổ hay chập mạch.

Đặc điểm của dầu máy biến thế

Để chịu được môi trường điện áp cực cao, dầu biến thế phải đáp ứng hàng loạt tiêu chuẩn khắt khe về mặt hóa lý. Người ta thường đánh giá chất lượng của dầu qua ba nhóm đặc điểm chính sau đây.

Tính chất điện của dầu biến áp

Đây là yếu tố quan trọng nhất vì nó quyết định khả năng cách điện của dầu.

• Độ bền điện môi của dầu biến thế: Nhiều người hay gọi thông số này là điện áp đánh thủng. Nó đo lường khả năng chịu đựng của dầu trước khi bị dòng điện phóng xuyên qua. Dầu càng sạch, không lẫn tạp chất hay hơi ẩm thì độ bền điện môi càng cao. Nếu dầu bị ẩm, chỉ cần một mức điện áp thấp cũng đủ làm dòng điện phóng qua gây chập cháy ngay lập tức.
• Điện trở cụ thể của dầu máy biến thế: Thông số này thể hiện mức độ cản trở dòng điện rò rỉ chạy qua lớp dầu. Điện trở của dầu phải ở mức cực kỳ cao. Khi máy chạy nóng lên, điện trở này thường có xu hướng giảm xuống một chút, nhưng vẫn phải nằm trong ngưỡng an toàn để đảm bảo ruột máy được cách điện tuyệt đối.

Tính chất hóa học của dầu biến áp

Thành phần hóa học bên trong dầu quyết định tuổi thọ của chính nó và của cả thiết bị.

• Hàm lượng nước trong dầu máy biến thế: Nước là kẻ thù số một của dầu biến áp. Dầu xịn bắt buộc phải có hàm lượng nước cực kỳ thấp (tính bằng phần triệu – ppm). Nước ngấm vào sẽ phá hỏng khả năng cách điện và làm giấy bọc cuộn dây bên trong bị mục rữa rất nhanh.
• Tính axit của dầu biến thế: Dầu mới tinh thường không có axit. Nhưng sau một thời gian dài làm việc dưới nhiệt độ cao, dầu sẽ bị oxy hóa và sinh ra cặn axit. Lượng axit này nếu tăng cao sẽ ăn mòn ruột đồng, làm hỏng lớp cách điện và tạo ra bùn cặn lấp kín các khe tản nhiệt của máy.

Tính chất vật lý của dầu biến áp

Để đánh giá chất lượng và khả năng vận hành của dầu biến thế, thợ kỹ thuật thường dựa vào 4 đặc tính vật lý cốt lõi dưới đây:

• Sức căng giữa các bề mặt của dầu biến thế: Chỉ số này dùng để đo lường lực hút giữa phân tử dầu và phân tử nước. Sức căng bề mặt càng cao chứng tỏ chất dầu càng sạch và độ tinh khiết càng lớn.
• Điểm chớp cháy của dầu biến áp: Đây là mức nhiệt độ thấp nhất mà hơi dầu bốc lên có khả năng bắt lửa nếu vô tình gặp tia lửa điện. Điểm chớp cháy của dầu càng cao (tiêu chuẩn thường phải đạt trên 140 độ C) thì máy biến áp vận hành càng an toàn.
• Điểm rót của dầu biến thế: Là mức nhiệt độ giới hạn thấp nhất mà dầu vẫn giữ được trạng thái lỏng để lưu thông bình thường. Tại những vùng có khí hậu lạnh giá, điểm rót bắt buộc phải cực kỳ thấp để ngăn tình trạng dầu bị đông cứng.
• Độ nhớt của dầu biến thế: Dầu dùng cho máy biến áp yêu cầu phải có độ nhớt thấp, tức là chất dầu phải khá loãng. Độ loãng này giúp dầu luân chuyển linh hoạt, dễ dàng len lỏi sâu vào từng khe hở siêu nhỏ của cuộn dây để hấp thụ nhiệt nóng và truyền ra ngoài vỏ máy nhanh hơn.

Dầu máy biến áp có tác dụng gì?

Một cỗ máy biến áp ngâm dầu không thể sống thiếu loại chất lỏng này. Dầu biến thế có bốn vai trò cực kỳ quan trọng.

Cách điện giữa các bộ phận mang điện

Bên trong máy có hàng ngàn vòng dây mang điện áp cao nằm sát rạt nhau. Lớp dầu bao bọc xung quanh tạo thành một bức tường cách điện vững chắc, ngăn không cho dòng điện nhảy từ cuộn dây này sang cuộn dây khác hoặc phóng ra ngoài vỏ thùng.

Làm mát máy biến áp

Khi gánh tải điện, ruột máy sẽ nóng rực lên. Dầu lúc này đóng vai trò như một chất tản nhiệt. Nó hấp thụ hơi nóng từ lõi thép và cuộn dây, sau đó chảy luân chuyển ra các cánh tản nhiệt bên ngoài vỏ để xả cái nóng đó vào không khí.

Hạn chế hồ quang điện

Trong quá trình vận hành, đôi khi máy xảy ra hiện tượng phóng tia lửa điện (hồ quang) bên trong. Dầu biến áp lấp đầy mọi khoảng trống sẽ nhanh chóng dập tắt các tia lửa này, không cho chúng bùng lên thành đám cháy lớn.

Bảo vệ lõi thép và cuộn dây khỏi oxy hóa

Việc ngập hoàn toàn trong môi trường dầu giúp các chi tiết kim loại và giấy cách điện bên trong máy không bị tiếp xúc với không khí hay độ ẩm bên ngoài. Nhờ đó ruột máy không bị rỉ sét hay mục nát theo thời gian.

Các loại dầu máy biến áp phổ biến hiện nay

Trên thị trường hiện nay, bạn sẽ thấy dầu biến áp chủ yếu được chia thành ba nhóm cơ bản dựa trên nguồn gốc xuất xứ.

Dầu máy biến áp gốc khoáng

Đây là loại phổ biến và rẻ nhất, được chiết xuất trực tiếp từ dầu mỏ (gồm dòng Naphthenic và Paraffinic). Nó làm mát tốt, cách điện ổn nên được dùng cho hầu hết các trạm biến áp ngoài trời hiện nay. Điểm yếu của nó là khó phân hủy và điểm chớp cháy chưa thực sự xuất sắc.

Dầu máy biến thế sinh học

Loại này được làm từ các nguồn gốc thực vật (như dầu đậu nành) hoặc este tổng hợp. Nó rất thân thiện với môi trường, tự phân hủy nhanh nếu lỡ rò rỉ ra đất. Hơn nữa, nó chịu nhiệt cực tốt, rất khó bắt lửa nên độ an toàn cao hơn hẳn dầu mỏ.

Dầu máy biến áp chống cháy

Thường là dầu gốc Silicone. Loại này đắt tiền nhưng bù lại điểm chớp cháy cực kỳ cao, gần như không thể tự bốc cháy. Người ta thường chỉ định dùng loại dầu này cho các máy biến áp đặt trong hầm tòa nhà, chung cư hay bệnh viện để đảm bảo an toàn phòng cháy chữa cháy tuyệt đối.

Câu hỏi thường gặp về dầu máy biến thế

Dầu máy biến áp có cháy được không?

Có. Dù khó cháy hơn xăng dầu bình thường nhưng nếu nhiệt độ máy tăng vọt vượt qua điểm chớp cháy (thường trên 140 – 150 độ C) và có tia lửa điện, dầu vẫn sẽ bốc cháy.

Dầu máy biến áp có độc không?

Dầu thế hệ mới khá an toàn nếu lỡ dính vào tay, chỉ cần rửa sạch bằng xà phòng. Tuy nhiên, các loại dầu cũ sản xuất từ chục năm trước có thể chứa chất PCB cực kỳ độc hại và gây ung thư, nên cần cẩn thận khi tiếp xúc.

Bao lâu nên thay dầu máy biến áp?

Không có mốc thời gian cố định. Thường thì mỗi năm bạn phải rút mẫu dầu đi test. Nếu dầu vẫn tốt thì dùng tiếp, nếu bị ẩm hoặc nhiều cặn axit thì phải mang máy đi lọc dầu hoặc thay dầu mới (thường rơi vào khoảng 10 đến 15 năm vận hành).

Kết luận

Hiểu rõ dầu máy biến áp là gì sẽ giúp bạn chủ động hơn trong công tác vận hành và bảo dưỡng thiết bị điện. Nếu cần mua máy biến áp và vật tư điện chính hãng, hãy liên hệ Thiết bị điện VN Đại Phong để được hỗ trợ nhanh chóng.